SUY NGHĨ LÀ GÌ?

Để có thể trả lời cho câu hỏi này, cần tìm hiểu xem cơ chế hay tiến trình của suy nghĩ là như thế nào. Ví dụ khi được hỏi tên là gì hay bao nhiêu tuổi, ngay lập tức người ta trả lời mà không cần suy nghĩ. Nhưng khi hỏi vấn đề khó hơn, chẳng hạn "cái gì sẽ làm chúng ta thích thú?" thì có thể xuất hiện thoáng chút ngập ngừng và câu trả lời tùy thuộc rất nhiều thứ: thói quen, sở thích, học vấn, các vấn đề ưu tiên, niềm tin ...

Như vậy, một chuỗi tiến trình suy nghĩ đã xảy ra để dẫn đến câu trả lời. Tất cả những gì chi phối trong tiến trình suy nghĩ là những cái đã được biết, được trải qua, được chiêm nghiệm, được đúc kết hay thừa hưởng. Tiến trình suy nghĩ diễn ra ở nhiều tầng mức từ thô sơ cho tới vi tế. Những cái người ta quan sát được, hầu hết xuất phát từ sự ghi nhớ, ký ức, kinh nghiệm, kiến thức - đây là những cái đã biết và đã qua, chúng được lưu giữ lại và truy xuất tạo nên những phản hồi đối với hiện tượng xảy ra.

Có thể nói rằng suy nghĩ là phản hồi của bộ nhớ đối với cái đang xảy ra, diễn ra ở cả hai cấp độ: có cảm xúc và không có cảm xúc. Khi không có cảm xúc thì đó chỉ là suy nghĩ thông thường để xử lý một hành động hàng ngày, ví dụ: đi dép, mở cửa, đi từ nhà ra cổng - tất cả tiến trình liên quan đều ngay lập tức chấm dứt khi hành động kết thúc. Khi cảm xúc có mặt, một chuỗi diễn tiến của suy nghĩ được kích hoạt. Chính vì vậy, cặp đôi “suy nghĩ - cảm xúc” là nhân tố chi phối xuyên suốt. Chừng nào cặp đôi này còn đi liền với nhau, sự miên man, chìm đắm, ám ảnh còn liên tục diễn tiến, dường như không có hồi chấm dứt.

Cũng có những khoảnh khắc người ta thấy loé lên - không thuộc về cái đã biết, đã qua, có thể đúng mà cũng có thể không đúng, và ngay lập tức người ta lại suy diễn, diễn giải nó theo những cái đã biết. Vậy là, kể cả tiến trình mới hay tiến trình cũ, khi rơi vào mô típ này, nó đều bị ràng buộc, điều kiện hóa, đều là nhân tố kìm hãm.

Tiến trình suy nghĩ tác động một cách sâu sắc liên quan đến các vấn đề đạo đức và nhân sinh. Thậm chí các ví dụ kinh điển được giáo sư ĐH Harvard đưa ra mổ xẻ để xem người ta sẽ suy nghĩ, quyết định ra sao. Đó là ví vụ về xe điện đứt phanh:

“Giả sử bạn là người điều khiển xe điện lao trên đường ray với tốc độ 96 km/h và bỗng nhiên thấy phía trước có năm công nhân đang làm việc trên đường ray. Bạn cố gắng dừng xe nhưng phanh bị hỏng. Đột nhiên, bạn thấy đường rẽ bên phải có đúng một công nhân đang làm việc và bạn hoàn toàn có thể bẻ xe điện sang bên phải. Vậy bạn sẽ làm gì?

Xét một phiên bản khác:

Lần này, bạn không lái xe mà đứng trên cầu theo dõi (xe điện băng qua dưới cầu, nhưng không có nhánh rẽ phải). Xe điện vẫn lao nhanh và cuối đường vẫn là năm công nhân đang làm việc. Giống như trên, phanh bị hỏng. Bạn bỗng thấy có một người đàn ông rất to béo đứng cạnh bạn trên cầu. Nếu ông béo lăn xuống thì năm người công nhân được cứu, mặc dù bạn có thể lăn xuống, nhưng bạn quá gầy để chặn xe điện. Vậy bạn sẽ làm gì?”

Suy nghĩ khi trở thành miên man, đôi lúc còn được gọi một cách hay ho là nghiền ngẫm, tức là luôn xoay quanh những băn khoăn, thắc mắc trong đầu (tất nhiên là xét dưới góc độ tâm lý). Tiến trình này có thể làm người ta mắc kẹt trong lối mòn của suy nghĩ và làm hao tổn năng lượng vì bị chìm đắm trong cảm xúc. Đây là những nỗi khổ liên quan trực tiếp đến nội tâm do suy nghĩ hay quá cả nghĩ mà ra. Rõ ràng, không miên man trong các suy nghĩ, người ta không có khổ về nội tâm nhiều. Và nếu chấm dứt được các suy nghĩ liên quan thì không còn khổ tâm. Ngay cả những suy nghĩ thích thú về các cảm xúc đã trải nghiệm thì cũng là nhân tố của khổ, vì nó đã tạo nên sự trói buộc - trói buộc dù là ngọt ngào hay đắng cay thì vẫn là sự trói buộc. Nhưng đôi khi, dù chết thì người ta vẫn cứ thích chết ngọt ngào.