ĐỤC VÀ TRONG
Lý thuyết Âm Dương phương Đông phản ánh một quy luật tự nhiên của vũ trụ, vạn vật dù được gắn nhãn trắng-đen, tốt-xấu, chánh-tà, thuận-nghịch đều phản ánh theo trật tự không thể sai khác.
Các cặp đối lập luôn song song tồn tại không thể tách rời, cái này hoặc cái kia có thể chiếm ưu thế, nhưng không vì thế mà tạo thành vị thế triệt tiêu lẫn nhau. Trong Đông phương học, người ta gọi là "hào biến", vì nó tạo thành sự biến chuyển hay chuyển hóa - khi đạt về lượng sẽ chuyển hóa về chất.
Trong nhiều trường hợp, sự tồn tại của các cặp này tạo thành một thế cân bằng hoặc bổ sung cho nhau. Vì vậy, chúng ta mới có "thời thế tạo anh hùng", nếu hoàn cảnh hay thời thế không có thì chẳng có anh hùng nào cả. Môi trường nào đó mất tự nhiên thì không thể có những phẩm chất khác biệt thực sự. Trong Thiền Tông có câu "nước trong quá thì không có cá", hoa sen tượng trưng cho một sự thanh tịnh cao quý được sinh ra, lớn lên và thoát ra từ bùn. Cũng như con người sinh ra từ tế bào dục và thoát ra khỏi dục.
Truyện xưa kể rằng: "Khuất Nguyên làm quan đại phu cho Hoài vương nước Sở, bị kẻ sàm báng mà uất. Mặt mũi tiều tụy, hình dung khô héo, Khuất Nguyên vừa đi vừa hát trên bờ đầm.
Có ông lão đánh cá trông thấy hỏi:
- Ông có phải là Tam Lu đại phu không? Sao mà đến nỗi khốn khổ như vậy?
Khuất Nguyên nói:
- Cả đời đục cả, một mình ta trong, mọi người say cả, một mình ta tỉnh. Bởi vậy ta uất.
Ông lão đánh cá nói:
- Thánh nhân không câu nệ việc gì, lại hay tùy thời. Có phải cả đời đục cả, sao không khuấy thêm bùn, vỗ thêm sóng cho đục một thể, loài người say cả, sao ông không ăn cá men húp bã cá cho say một thể? Việc gì mà phải lo xa, nghĩ sâu để cho đến nỗi phải uất?
Khuất Nguyên nói:
- Tôi nghe mới gội đầu tất phải chải mũ, mới tắm ra tất phải thay đồ, có đâu lại chịu đem cái thân trong sạch mà để cho vật dơ dính bẩn vào mình được? Chẳng thà nhẩy xuống sông Tương, vùi xác trong bụng cá, chớ sao đang trắng lôm lốp lại chịu để dây phải bụi dơ.
Ông lão đánh cá nghe nói tủm tỉm cười, quay bơi chèo rồi hát rằng:
Sông Tương nước chảy trong veo
Thì ta đem giặt cái lèo mũ ta;
Sông Tương nước đục phù sa
Thì ta lội xuống để mà rửa chân.
Hát xong đi thẳng chẳng nói gì nữa."
Vậy nên, những gì là khái niệm như "Trong" hay "Đục" chỉ là tương đối. Không hiểu rõ mà bám chặt vào sẽ dẫn tới một sự chấp thủ và trở thành kẹt. Kẹt là kẹt, không có cái gọi là kẹt đúng hay kẹt sai, nếu không một lần nữa người ta lại bị rơi vào bẫy của ngôn từ.
Hình tượng hóa một đối tượng nào đó, người ta luôn muốn mọi người xung quanh phải như vậy. Quá yêu thích là thành nắm giữ độc quyền, từ xa không với tới được nhưng vẫn muốn ngăn cấm bất cứ ai động đến hình tượng của riêng mình.
Hình tượng là tốt, nhưng sùng tín là điều hoàn toàn không ổn. Nó thể hiện sự nắm giữ thiếu hiểu biết, cho dù đối tượng đó là cá nhân hay các phẩm chất Giới-Định-Tuệ. Như trong Kinh Trạm Xe, muốn để đi tới ga xe tiếp theo người ta phải rời ga xe hiện tại, cho dù ga xe hiện tại có đẹp và thoải mái, dễ chịu mức nào đi nữa - có nghĩa là người ta phải biết đi tới và bỏ qua để có thể đi tới mục tiêu cuối cùng. Mục tiêu đó không phải là giới thanh tịnh, tâm thanh tịnh hay kiến thanh tịnh ... mà là Giải Thoát Tri Kiến.
