ẢO GIÁC SỢ HÃI
Dù vô tình hay cố ý, khi gieo vào tâm thức một sự kiện hay biến cố, nó sẽ làm đảo lộn sự nhận thức, kéo theo các cảm giác sợ hãi, bất an và có thể làm người ta đi đến những quyết định vội vàng, thiếu sáng suốt. Biến cố nào đó, đa phần nằm trong quy luật của số nhỏ, nhưng vì lý do nào đó được lý giải theo quy luật của số lớn mà tự nó không phản ánh thực tế. Điều này vô tình, mà thực chất là thường xảy ra tâm lý hoài nghi và ảo giác sợ hãi.
Daniel Kahneman, nhà tâm lý học người Mỹ gốc Israel, giành giải Nobel kinh tế năm 2002, trong cuốn "Tư duy nhanh và chậm" đưa ra ví dụ về xác suất của các vụ đánh bom liều chết tại Israel: có tất cả 23 vụ đánh bom từ 12/2001 đến 9/2004, làm tổng cộng 236 người thiệt mạng. Tại thời điểm đó số người đi xe buýt hàng ngày tại Israel xấp xỉ 1,3 triệu người. Với bất cứ hành khách nào nguy cơ rủi ro là rất nhỏ, nhưng công chúng không có cùng cảm nhận như vậy. Họ tránh đi xe buýt hết mức có thể và rất nhiều hành khách dành phần lớn thời gian vừa ngồi trên xe vừa lo lắng, dò xét hành lý hay túi đựng đồ của người ngồi cạnh vì sợ rằng trong đó có thể chứa bom.
Ảo giác sợ hãi này xảy ra trong mọi khía cạnh cuộc sống từ địa ốc, chứng khoán, ngân hàng, marketing, chuỗi bán lẻ ... và không chỉ vậy nó còn lan sang cả trong lĩnh vực tâm linh theo một mô típ tương tự. Khi bị ảo giác sợ hãi chi phối, nếu không đủ hiểu biết một cách cơ bản, người ta sẽ bắt đầu trốn chạy và tìm đến một "miền an toàn". Nhưng thực tế, vấn đề trong tâm thức có được giải quyết hay không mới là điều quan trọng. Ngoại cảnh cũng là một yếu tố xem xét, những không phải là yếu tố quyết định.
Ngay cả trực giác hay sự linh cảm cũng đưa ra nhiều xác suất sai lệch nếu thiếu đi các công cụ như: quy hồi về mức trung bình, các hệ số gốc nhân quả, hệ số gốc thống kê ... Trong bất kỳ thời bình hay thời chiến, môi trường an ổn hay có các dịch bệnh, Đức Phật luôn chỉ nói tới thực tế nguy hiểm từng giờ từng phút đang diễn ra: đó là sự tan hoại của danh sắc, tiến trình già-bệnh-chết đang đeo bám, thiêu đốt mỗi người. Ngoài ra ngài không đề cập tới bất kỳ biến cố nguy hiểm nào để có thể gieo vào tâm thức ảo giác sợ hãi. Ngài luôn tuyên bố sự nhận thức đúng đắn về quy luật nghiệp quả không ai có thể trốn tránh, vì vậy lo lắng, sợ hãi là không cần thiết. Ngài phát đi thông điệp rõ ràng: "Hãy sống mà không sợ hãi":
Không trên trời, giữa biển,
Không tránh vào động núi,
Không chỗ nào trên đời,
Trốn được quả ác nghiệp.
(Pháp cú 127)
