QUAN SÁT TÂM

Tâm có đặc tính biết mà không cần quá chú ý, không cần quá tập trung để biết. Một cách tự nhiên, để ý là luôn biết đối tượng nào đó - đối tượng này có thể là thực tại và cũng có thể là khái niệm. Thực tại là những cái đang xảy ra, những cái thực có xét về mặt bản chất hiện tượng. Bản chất của thực tại nếu không có thêm bất cứ chồng chất nào, mọi thực tại đều chấm dứt. Với sự chấm dứt này, đó là sự khai sáng, sự chuyển hóa, sự giải phóng. Còn khái niệm là các quy ước và tên gọi, những gì được đặt tên hay được suy tư. Khái niệm thì không có đặc tính chấm dứt vì vậy nó không thể có sự chuyển hóa rốt ráo.

Luôn hướng tới một đối tượng (thường là khái niệm) sẽ tạo nên sự tập trung, sự tập trung này do tâm tạo ra mà chưa phải là năng lực hợp nhất. Khi năng lực định xuất hiện có sự hợp nhất, tâm có thể tự động an trú trên đối tượng mà không cần bất kỳ sự tập trung nào. Năng lực của việc quan sát trọn vẹn chính là khả năng tiếp nhận các đối tượng khác nhau, nó nhận biết đúng những gì đang có, những gì đang xảy ra mà không tạo ra chồng chất thêm - đó chỉ là những sản phẩm thuần túy do tâm tạo, không có giá trị tạo nên hiểu biết. Quan sát trọn vẹn là bao hàm trong đó sự nhận biết về cảm xúc, tác động của suy nghĩ tạo nên sự chi phối đối với cảm xúc, cũng như thấy được sự hình thành của các ràng buộc. Năng lực quan sát càng mạnh mẽ thì càng có khả năng tiếp nhận nhiều đối tượng, mối quan hệ tương tác giữa chúng không tạo ra xung đột, không có phân tán, không có mâu thuẫn, không bị mê mờ vì tâm luôn có được sự hợp nhất, hay biết rõ ràng.

Chẳng hạn, đang đi trên đường và có ai đó đi ngang qua, chúng ta quan sát và tự nói rằng: “cậu ta trông thật xấu xí; người cậu ta có mùi; hay tôi không thích điệu bộ của cậu ta”. Nhận biết phản ứng của mình đối với người đi ngang qua, nhận thấy đang có sự đánh giá, phê phán hay diễn giải và như vậy có nghĩa là đang quan sát đang diễn ra. Chúng ta không nói: "Đừng nên đánh giá, đừng nên diễn giải". Khi ghi nhận phản ứng của mình thì không cần phải ra quyết định quan sát nào cả. Không cần phải can thiệp, không thay đổi, không đẫn dắt theo cách này cách kia - không tạo theo định hướng có sẵn.

Chúng ta bắt gặp người ngày hôm qua lăng mạ mình. Ngay lập tức, thấy điên tiết và trở nên bất an, bắt đầu thấy khó chịu. Hãy quan sát sự khó chịu, hãy quan sát mọi hiện tượng xảy ra mà không cần phải ra bất kỳ quyết định nào. Hãy chỉ ghi nhận một cách đơn thuần, trọn vẹn và như vậy sự quan sát đang xảy ra. Ở đây chỉ có sự quan sát mà không tạo ra hình ảnh người quan sát. Hình ảnh người quan sát chỉ xuất hiện khi có sự tích tụ trong quan sát, khi chúng ta bắt đầu nói: "Anh này là người tốt vì hay đối xử tốt với tôi; hay anh ta là người không đứng đắn vì hay nói xấu tôi". Đây chính là sự tích tụ, chồng chất, và chính nó tạo ra hình ảnh người quan sát - cái được gọi là "tôi".

Quan sát không có sự tích tụ, chồng chất thì không có đánh giá xen vào. Chúng ta có thể quan sát như vậy mọi nơi mọi lúc. Một cách tự nhiên sẽ xuất hiện các quyết định hay hiểu biết nào đó - đây là kết quả hoàn toàn tự nhiên, không phải là những quyết định, hiểu biết tạo ra bởi người quan sát.