BUỒN CHÁN

Tâm thức luôn cần sự thỏa mãn và thích thú. Bất kỳ đối tượng nào tạo nên sự thỏa mãn, tâm sẽ tìm cách đeo bám và nắm giữ. Như vậy, nó đang được lấp đầy và bất cứ khi nào không được lấp đầy, nó sẽ cảm thấy trống trải, buồn chán. Buồn chán có thể là do đối tượng không còn tạo nên sự thỏa mãn hoặc do tâm có sự mong muốn, chờ đợi theo định hướng nào đó nhưng vì không đạt được điều mong muốn nên nó trở nên chán chường - đây là dạng phản ứng của tâm. Từ trạng thái ham muốn (tham) trở thành trạng thái chán chường (sân).

Mặt khác, trạng thái thỏa mãn dễ dàng có được khi tâm hướng ra bên ngoài. Các đối tượng bên ngoài hầu hết là để đáp ứng cho sự thoải mái, thích thú. Ở mọi nơi mọi lúc qua quảng cáo hay truyền thông, tâm thức luôn được lấp đầy hoặc được mời chào bằng cách lấp đầy. Ngay cả khoảnh khắc thiếu hụt, trống vắng, không được lấp đầy, tâm sẽ tìm cách khỏa lấp bằng nhiều cách khác nhau: đi ra ngoài uống cà phê, đi shopping, tìm ai đó để giải sầu hay tán gẫu. Tâm thức luôn vòng quanh trong việc tìm kiếm-thỏa mãn-khỏa lấp, giống như trò chơi đuổi bắt trốn tìm. Thực tế này diễn ra trong toàn bộ đời người và nó được dán mác "cuộc sống".

Như vậy, tâm không thể đổi diện với trạng thái của chính nó. Điều này có nghĩa là người ta không thể hô hào khẩu hiệu "quay lại chính mình", vì khi quay lại thì đó chính là trạng thái buồn chán mà chưa hiểu biết gì về trạng thái đó và cũng chưa có khả năng để đối diện với thực tế đó. Sự buồn chán này chính là thực tại, hiện hữu vô cùng sinh động và nó là minh chứng rõ ràng cho thấy đối diện với thực tại là điều không dễ dàng. Người ta có thể nói hay viết về nó, nhưng có khả năng đối diện với trạng thái đó là điều hoàn toàn khác, không giống như những gì được nói hay viết.

Khi quay vào bên trong, các đối tượng hầu như mang tính trung lập và không có gì đặc biệt để tạo nên sự thích thú hay thỏa mãn. Đa phần đối tượng phổ biến lúc ban đầu là hơi thở, chuyển động phồng xẹp ở bụng hay các xúc chạm trên thân. Giai đoạn đầu, khi chưa quen với việc quan sát bên trong thì cảm giác buồn chán khi quan sát các đối tượng này là điều đương nhiên. Vì quan sát một thời gian cứ thấy nó vậy, không có gì đặc biệt, không có thay đổi như từng nghĩ nên trạng thái buồn chán sớm muộn sẽ xuất hiện. Từ đó, cứ nghĩ đến ngồi thiền là thấy "chán đến tận cổ", nếu không ngồi thiền thì chẳng có điều gì xảy ra, mọi chuyện đều có vẻ ổn. Điều này cho thấy người ta đang đưa rất nhiều ý niệm và sự mong đợi vào việc quan sát hay ngồi thiền. Ý niệm ngay từ những vấn đề đơn giản nhất liên quan đến thời gian: tại sao phải bắt buộc ngồi nửa tiếng hay cả giờ đồng hồ, mà không quan sát thư giãn, thoải mái trong năm hay mười phút. Thời gian hoàn toàn không phải là thước đo để có sự hiểu biết, nó chỉ mang tính tương đối và tùy thuộc vào các phẩm chất, năng lực khác của tâm. Bên cạnh đó, có rất nhiều quy định bắt buộc là thế này hay thế kia, trong khi tự do tâm thức không hàm chứa "phải" hay "không phải". Chưa nói đến việc cần quan sát ra sao, chỉ cần lĩnh hội đủ những chồng chất về ý niệm cũng đã đủ buồn chán.