CHÁNH NIỆM - MỘT CÁCH HIỂU ĐƠN GIẢN

Chánh niệm là một từ được sử dụng rất phổ biến rộng rãi trong nhà Phật, đặc biệt là trong thiền, nhưng để nói một cách đơn giản về chánh niệm lại không phải là điều dễ dàng chút nào.

Chánh niệm là tập hợp của hai từ "chánh" và "niệm". "Chánh" được hiểu là chân chánh, đúng đắn và xét về tính chất nó có tính trọn vẹn. Khi đề cập đến sự trọn vẹn là trạng thái không bị hạn chế hay ngoại trừ, nó bao hàm cả cả sự chân chánh và đúng đắn; còn "niệm" là sự quan sát hay ghi nhận, nó có đặc tính hay biết.

Như vậy, chánh niệm là sự quan sát một cách trọn vẹn đối tượng và đó cũng chính là sự quan sát đúng đắn. Đối tượng ở đây là đối tượng thực có, không phải là đối tượng thông thường. Có hai loại đối tượng: đối tượng thực có (paramattha) và đối tượng do tâm tạo hay còn gọi là các khái niệm (paññatti).

Trong đời sống, chỉ khi nào thực sự yêu thích một cái gì đó người ta mới có một sự để ý, quan tâm chu đáo. Lúc này, chúng ta muốn biết một cách chi tiết và cụ thể về đối tượng, tìm hiểu mọi góc cạnh, mọi mối quan hệ có liên quan. Tiến hơn nữa, người ta sẽ tìm hiểu rõ mọi đặc tính, thói quen, sở thích ... của đối tượng. Đối tượng đó có thể là con người, thú cưng, cỏ cây hoa lá và có thể là bất kỳ cái gì mà người ta thực sự yêu thích. Có thể nói, những lúc như vậy người ta có một sự để ý, chú tâm toàn bộ.

Năng lượng quan sát này là trọn vẹn. Giống như khi người ta phải ở trong một căn phòng cùng với con rắn. Mọi cử động phải hết sức để ý, ngay cả những tiếng động sơ ý tạo ra, người ta luôn ở trạng thái tỉnh táo hay biết. Sự quan sát ghi nhận trong trường hợp như vậy là toàn bộ và trọn vẹn.

Trong kinh điển cũng có ví dụ về một người tử tù theo lệnh của nhà vua phải đội một bát đầy dầu và đi qua một đám đông đang háo hức xem các cô vũ nữ xinh đẹp biểu diễn. Nếu người tử tù làm rớt dầu trong khi đi qua đám đông sẽ ngay lập tức bị chém đầu. Trong hoàn cảnh như vậy, cho dù các cô vũ nữ có xinh đẹp và biểu diễn hay đến đâu, anh này cũng không dám một giây phút bất cẩn lơ là để ý bên ngoài, anh ta phải luôn cẩn thận canh chừng đảm bảo từng bước đi vững chãi và bát dầu không bị sóng sánh đổ ra ngoài. Sự quan sát chú tâm của người tử tù là hoàn toàn trọn vẹn.

Với một sự quan sát ghi nhận trọn vẹn, người ta không còn có so sánh để xem nó cao hay thấp, nông hay sâu, vô hạn hay hữu hạn. Làm sao có thể biết những phẩm chất này nếu không có sự so sánh. Khi cảm thấy mình nhỏ nhen là chúng ta đang có sự so sánh. Khi đói, chúng ta không so sánh cái đói lúc này với cái đói hôm qua. Cái đói hôm qua chỉ tồn tại trong ý niệm.

Một khi quan sát trọn vẹn, người ta không còn so sánh, đánh giá, chấp nhận hay phản đối, lựa chọn hay loại trừ. Hội tụ của tất cả các phẩm chất đó để nói lên đặc tính của sự trọn vẹn, là tố chất không thể thiếu của chánh niệm. Đó cũng chính là một sự quan sát không lựa chọn, không xung đột, phi thời gian.