ĐÔI ĐIỀU VỀ CHÁNH NIỆM
Có những vấn đề có xu hướng được đơn giản hóa, nhưng chính việc đó lại dẫn tới sự hiểu biết sai lạc. Bất cứ sự hiểu biết sai lạc nào cũng đều không phải là nhân để dẫn đến trí tuệ. Để thoát ra khỏi sự kìm kẹp của Vô minh, cần phải bắt đầu với Minh. Không thể thoát ra khỏi Vô minh với sự khởi đầu bằng Vô minh.
Vậy, theo sự hiểu biết thông thường về thiền tập, đặc biệt là Tứ Niệm Xứ, Chánh niệm (sammāsati) là đủ hay là chưa đủ? Trước hết chúng ta đọc định nghĩa về Chánh niệm trong Kinh Đại Niệm Xứ (Kinh Trường Bộ số 22):
"Này các Tỳ khưu, thế nào là Chánh niệm? Này các Tỳ khưu, ở đây vị Tỳ khưu sống quán thân trên thân, nhiệt tâm, tỉnh giác, chánh niệm, để chế ngự tham ưu ở đời; sống quán thọ trên các cảm thọ, nhiệt tâm, tỉnh giác, chánh niệm, để chế ngự tham ưu ở đời; sống quán tâm trên các tâm, nhiệt tâm, tỉnh giác, chánh niệm, để chế ngự tham ưu ở đời; sống quán pháp trên các pháp, nhiệt tâm, tỉnh giác, chánh niệm, để chế ngự tham ưu ở đời. Này các Tỳ khưu, như vậy gọi là Chánh niệm."
Như vậy, Chánh niệm của Tứ Niệm Xứ là một tập hợp của các phẩm chất: nhiệt tâm (ātāpī), tỉnh giác (sampajāno), chánh niệm (satimā). Trong đó nhiệt tâm chính là biểu hiện của tinh tấn, tỉnh giác là sự có mặt của hiểu biết trí tuệ và cùng với chánh niệm tạo thành Chánh niệm của Tứ Niệm Xứ (sammāsati). Hay nói cách khác, đó chính là chi phần của Bát Chánh Đạo.
Nếu thiếu đi các phẩm chất cần thiết, nó chỉ là niệm hay sự ghi nhận thông thường (thiếu sự hiểu biết hay thái độ chân chánh) mà không phải là Chánh niệm. Còn nếu là Chánh niệm, đó sẽ sự hội tụ của các phẩm chất có mặt trong tâm quan sát. Và cũng có nghĩa Chánh niệm (sammāsati) là tròn đủ, thuộc chi phần của Bát Chánh Đạo.
Trong Thanh Tịnh Đạo cũng đề cập một tập hợp các phẩm chất khi nói về Định:
"Ví dụ có ba người bạn muốn vào dự lễ trong một khu vườn. Một người trông thấy cây champak nở rộ, với tay hái mà không tới. Người thứ hai còng lưng cho y đứng lên. Mặc dù đã đứng trên lưng bạn, người kia cũng không hái hoa đuợc vì không vững. Người thứ ba kề vai cho y làm điểm tựa, nhờ vậy có thể hái được bông hoa để trang hoàng buổi lễ.
Cũng thế trong trường hợp niệm, định và tinh tấn. Ðối tượng ví như cây champak đang trổ hoa. Ðịnh tự nó không thể đem lại an chỉ, như người kia không thể với tay hái hoa. Tinh tấn ví như người bạn cong lưng cho y đứng lên. Niệm thì như người đứng gần đưa vai làm điểm tựa. Với sự trợ lực như thế định có thể đem lại an chỉ nhờ sự nhất tâm trên đối tượng. Bởi thế trong định uẩn, tinh tấn và niệm được bao gồm vì trợ lực cho định."
Như vậy, rất cần sự hiểu biết đúng đắn để áp dụng thực hành nhằm đem lại kết quả của việc diệt trừ tà kiến và phiền não.
