Ý NGHĨA VÀ VÔ NGHĨA

Trong Kinh Trường Trảo (Dīghanakha Sutta, MN.74), du sĩ ngoại đạo Dīghanakha (hay Aggivessana) nói với Thế Tôn:

-- Tôn giả Gotama, tôi có lý thuyết như sau, tôi có tri kiến như sau: "Tất cả đều không làm cho tôi thích thú".

Đức Thế Tôn đã hỏi ngược lại một cách vô cùng sắc bén với trí tuệ không thể đảo ngược:

-- Này Aggivessana, tri kiến: "Tất cả đều không làm cho tôi thích thú", tri kiến ấy không làm ông thích thú?

Như vậy mặc dù nói là "không thích thú", nhưng tri kiến nói ra điều đó lại là một sự thích thú. Tương tự, khi nói một hiện tượng là "vô nghĩa" thì tự lời khẳng định đó lại là một ý nghĩa.

"Với tâm giải thoát, vị Tỳ kheo không nói thuận theo một ai, không tranh luận với một ai, chỉ nói theo từ ngữ đã được dùng ở đời, không có chấp thủ (từ ngữ ấy)."

Khi nghe tới đây, vị tướng quân Chánh pháp Sariputta đang đứng quạt cho Đức Thế Tôn khởi lên suy nghĩ: "Thiện Thệ đã thuyết cho chúng ta sự tự bỏ các pháp ấy nhờ thắng trí" và tâm của ngài được giải thoát khỏi các lậu hoặc, không còn chấp thủ.

Có một loại ngôn ngữ thường hay được dùng đó là lý luận ba câu, ví dụ:

- Như Lai nói thế giới, cũng chẳng phải thế giới nên được gọi là thế giới; hay

- Nói tất cả pháp, tức không phải tất cả pháp, nên được gọi là tất cả pháp.

Một trong đại diện tiêu biểu của cách sử dụng này là ngài Long Thọ, dùng tục đế để giải thích chân đế (chư Phật y nhị đế, vị chúng sanh thuyết pháp).

Có vị thiền sư nói rằng: "Khi chưa tu tôi thấy núi là núi, sông là sông. Khi bắt đầu tu thì tôi thấy núi không còn là núi, sông không còn là sông. Nay ngộ ra thì núi lại là núi, sông là sông".

Vì vậy, khi đã là ngôn từ thì đừng chấp giữ dù đó là "có ý nghĩa" hay "vô nghĩa".